گزارش نشست تخصصی تبیین نظام‌شناسی استنباط قرآن‌محور در روش‌شناسی فقهی علامه جوادی آملی (دام‌ظله)

پژوهشگاه علوم وحیانی معارج در نشستی تخصصی با موضوع «نظام‌شناسی استنباط قرآن‌محور در روش‌شناسی فقهی علامه جوادی آملی (دام‌ظله)»، به بررسی مبانی معرفتی و مؤلفه‌های روش اجتهادی علامه جوادی آملی و جایگاه قرآن در فرایند استنباط احکام شرعی پرداخت. در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید کمال‌الدین عمادی، استاد حوزه و دانشگاه و مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه علوم وحیانی معارج، به ارائه بحث پرداخت و حجت‌الاسلام‌والمسلمین مصطفی ضمیری، استاد حوزه و دانشگاه، دبیری علمی آن را بر عهده داشت.

در این نشست، ضمن بررسی ضرورت بازگشت قرآن به متن فرایند اجتهاد و نسبت و جایگاه عقل و سنت در نظام استنباط فقهی، تحولات تاریخی فقه شیعه و ضرورت توجه به اقتضائات زمان و مکان در اجتهاد نیز تبیین شد. همچنین با ارائه نمونه‌هایی از دیدگاه‌های فقهی علامه جوادی آملی، ابعاد عملی قرآن‌محوری در روش استنباط ایشان مورد بررسی قرار گرفت.

تبیین مفهوم نظام در استنباط فقهی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین ضمیری در آغاز نشست، با اشاره به دو کاربرد مفهوم «نظام» در مباحث فقهی گفت: کاربرد نخست، کشف اهداف و مؤلفه‌های کلی یک باب فقهی از مجموعه احکام جزئی، مانند نظام اقتصادی و سیاسی اسلام است؛ کاربرد دوم، شناسایی مبانی معرفتی و روش‌هایی است که فقیه در فرایند استنباط به کار می‌گیرد.

وی افزود: موضوع این نشست، معنای دوم نظام‌شناسی، یعنی شناخت مبانی معرفتی و روش استنباط قرآن‌محور در اندیشه علامه جوادی آملی است که از سه جهت ضرورت این رویکرد، شناسایی مؤلفه‌ها و ارائه نمونه‌های فقهی قابل بررسی است.

دبیر علمی نشست با اشاره به تقسیم منابع دین به منابع ثبوتی و اثباتی اظهار داشت: در نگاه علامه جوادی آملی، منبع ثبوتی دین، اراده تشریعی الهی است و منابع اثباتی برای کشف مراد خداوند به کار می‌روند. ایشان اجماع را منبعی مستقل نمی‌دانند، بلکه اعتبار آن را از جهت کاشفیت از سنت می‌پذیرند. همچنین سنت را در جایگاه تبیین‌کننده قرآن و دارای حجیت پساقرآنی می‌دانند؛ ازاین‌رو، منابع معرفت دینی در نهایت به وحی و عقل بازمی‌گردند.

وی با تأکید بر ضرورت بازگرداندن قرآن به جایگاه محوری در استنباط فقهی، دیدگاهی را نقد کرد که دلالت آیات فقهی را صرفاً به اصل تشریع محدود می‌کند. بر اساس این دیدگاه، آیات مربوط به عباداتی مانند نماز، روزه و حج تنها اصل تشریع را بیان می‌کنند و نسبت به قیود و جزئیات اطلاق ندارند؛ اما علامه جوادی آملی این برداشت را نپذیرفته و مراجعه به قرآن را در بررسی قیود و جزئیات احکام نیز ضروری می‌دانند.

تحول تاریخی فقه شیعه و شکل‌گیری نگاه تمدنی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین عمادی در ادامه، با مرور ادوار تاریخی فقه شیعه، به دوره تشریع و مواجهه مستقیم با نص، تدوین روایات، نهضت فقهی شیخ طوسی، دوره جمود و تقلید، تحول دوباره با ابن‌ادریس حلی، رشد فقه با محوریت محقق حلی، نهضت اصولی وحید بهبهانی و عصر شیخ انصاری اشاره کرد.وی شکل‌گیری دوره‌ای جدید در فقه پس از انقلاب اسلامی را با رویکرد تمدنی مرتبط دانست و گفت: در این رویکرد، فقه باید توان پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه و اقتضائات تمدن معاصر را داشته باشد؛ نگاهی که در مواضع امام خمینی(ره)، به‌ویژه در بحث تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، قابل مشاهده است.

این استاد حوزه و دانشگاه برای تبیین تفاوت رویکردهای فقهی، به ماجرای فتوای امام خمینی(ره) درباره شطرنج و نامه انتقادی آیت‌الله قدیری اشاره کرد و پاسخ امام را ناظر به ضرورت توجه به واقعیت‌های زمان و نیازهای جامعه دانست. وی تأکید کرد اختلاف در این ماجرا صرفاً به یک فتوا محدود نیست، بلکه از تفاوت در نگاه به منابع و چگونگی فهم و استنباط از آن‌ها حکایت دارد.عمادی افزود: فهم این رویکرد مستلزم توجه به مباحثی مانند قضیه حقیقیه و قضیه خارجیه است؛ زیرا فقیه باید تشخیص دهد که حکم ناظر به شرایط و زمان خاصی است یا قابلیت تعمیم به زمان‌ها و مکان‌های دیگر را دارد. همچنین عظمت شخصیت‌های علمی نباید مانع تحقیق و نقد شود؛ چراکه نقد علمی، حتی در برابر استادان و بزرگان، از ضرورت‌های پویایی اجتهاد است.

قرآن؛ محور هماهنگی عقل و سنت

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه علوم وحیانی معارج در تبیین مؤلفه‌های نظام استنباط قرآن‌محور گفت: نخست باید پذیرفت که قرآن از نظام معرفتی منسجمی برخوردار است و آیات آن مجموعه‌ای پراکنده و بی‌ارتباط نیستند، بلکه بخش‌های مختلف آن یکدیگر را تصدیق و تبیین می‌کنند. بنابراین، فهم احکام و معارف دینی نیز باید با توجه به ارتباط و هماهنگی مجموعه آیات صورت گیرد.

وی درباره جایگاه عقل اظهار داشت: عقل و قرآن در تعاملی دوسویه قرار دارند. عقل، انسان را به شناخت پیامبر و حقانیت وحی راهنمایی می‌کند و پس از پذیرش قرآن، این کتاب الهی به میزان و معیار تعقل انسان تبدیل می‌شود. ازاین‌رو، عقل نظری و عملی در ارتباطی نظام‌مند با وحی قرار دارند و خردورزی صحیح با هدایت قرآن به کمال می‌رسد.

عمادی درباره جایگاه سنت نیز تصریح کرد: سنت در برابر قرآن منبعی مستقل و موازی نیست، بلکه در نسبت با قرآن معنا پیدا می‌کند و وظیفه تبیین، تفسیر، تخصیص و تقیید آیات را بر عهده دارد. پیامبر اکرم(ص) نیز مأمور ابلاغ و تبیین وحی هستند؛ بنابراین، روایات باید در پیوند با نظام معرفتی قرآن فهم و ارزیابی شوند.

وی با استناد به حدیث ثقلین، بر ضرورت تمسک هم‌زمان به قرآن و عترت تأکید کرد و افزود: فقهی که به روایات مراجعه می‌کند، اما نسبت آن‌ها را با قرآن به‌درستی نمی‌سنجد، حق سنت را نیز ادا نمی‌کند؛ زیرا سنت در حقیقت شارح و تبیین‌کننده قرآن است.

نقد مهجوریت قرآن در فرایند اجتهاد

این استاد حوزه و دانشگاه با انتقاد از کم‌رنگ‌شدن نقش قرآن در برخی فرایندهای فقهی، به یکی از گلایه‌های علامه جوادی آملی اشاره کرد و گفت: ایشان بارها تأکید کرده‌اند که جامعه ما با قرآن و نهج‌البلاغه انقلاب کرده است، اما در اداره جامعه و حکومت نیز باید قرآن در متن فقه و فرایند استنباط حضور پررنگی داشته باشد.وی یکی از زمینه‌های مهجوریت قرآن را تلقی رایج درباره استحباب قرائت قرآن دانست و اظهار داشت: با وجود دعوت مکرر قرآن به تدبر و اندیشه در آیات و توبیخ بی‌توجهی به آن، باید درباره مبانی فقهی محدود کردن قرائت قرآن به یک عمل مستحب تأمل کرد؛ زیرا چنین برداشتی ممکن است انس با قرآن را در زندگی فردی و علمی مسلمانان به حاشیه ببرد.عمادی با اشاره به تأکید آیات سوره مزمل بر قرائت قرآن، این پرسش را مطرح کرد که چرا در مواجهه با امر قرآنی به قرائت، حکم استحباب مطرح شده و اجماع فقها در این زمینه چه جایگاهی دارد. وی تأکید کرد اجماع نمی‌تواند به‌خودی‌خود در برابر دلالت قرآن قرار گیرد، بلکه باید جایگاه آن در کنار سایر ادله و در پرتو منبع اصیل دین بررسی شود.

اهتمام علامه جوادی آملی به قرآن‌محوری در حوزه و فقه

سخنران نشست، از اقدامات برجسته علامه جوادی آملی، وارد کردن قرآن به متن فعالیت علمی حوزه را برشمرد و گفت: ایشان طی حدود چهار دهه، درس تفسیر قرآن را به‌صورت مستمر در حوزه برگزار کردند و بدین‌ترتیب، تفسیر قرآن را از جایگاه درسی جنبی به عرصه‌ای جدی و محوری در آموزش حوزوی ارتقا دادند.وی افزود این اهتمام در آثار فقهی علامه نیز تأثیر گذاشته است؛ به‌گونه‌ای که در آثار متأخر ایشان، حضور آیات و استنادهای قرآنی به‌مراتب پررنگ‌تر از آثار آغازین است. عمادی با اشاره به مقایسه آماری برخی آثار فقهی، از تفاوت چشمگیر تعداد استنادهای قرآنی در آثار علامه با برخی آثار دیگر سخن گفت و این مسئله را نشانه تأثیر انس مستمر با قرآن در شکل‌گیری روش استنباط ایشان دانست.

نمونه‌هایی از کارکرد قرآن در استنباط فقهی علامه

حجت‌الاسلام‌والمسلمین عمادی در بخش پایانی سخنان خود، به نمونه‌های کاربردی قرآن‌محوری در فقه علامه جوادی آملی اشاره کرد و گفت: ایشان در برخی مسائل، با استناد مستقیم به آیات قرآن، دیدگاه‌های مشهور و حتی اجماع فقهی را مورد بازنگری قرار داده‌اند.وی مباحث مربوط به غیبت، سبّ مخالفان و ربا را از جمله نمونه‌هایی دانست که استناد به قرآن در شکل‌گیری یا تقویت دیدگاه فقهی علامه نقش داشته است. به گفته وی، در این روش، قرآن‌محوری با توجه به کرامت انسانی و نگاه تمدنی همراه است و فقیه می‌کوشد احکام شرعی را در چارچوب منظومه معارف قرآن و نیازهای جامعه بررسی کند.

جمع‌بندی؛ ضرورت بازگشت قرآن به متن اجتهاد

در این نشست، روش اجتهادی علامه جوادی آملی به‌عنوان رویکردی قرآن‌محور و نظام‌مند بررسی شد؛ رویکردی که در آن قرآن منبع اصیل و محور استنباط است و عقل و سنت در هماهنگی با آن نقش‌آفرینی می‌کنند.همچنین بر ضرورت بازنگری در برخی رویه‌های فقهی، پرهیز از تقلید علمی، توجه به اقتضائات زمان و مکان و بازگرداندن قرآن به متن آموزش و پژوهش حوزوی تأکید شد. بر اساس مباحث ارائه‌شده، تقویت این رویکرد می‌تواند زمینه پاسخ‌گویی عمیق‌تر فقه به نیازهای فردی و اجتماعی و حرکت به سوی فقهی پویا و تمدن‌ساز را فراهم سازد.

دریافت متن  خبری و صوت  جلسه