دیگر اخبار | بایگانی
مقاله پژوهشی؛
تحلیل و مقایسه رابطه عقل و نقل از دیدگاه ابن‌تیمیه و آیت‌ الله جوادی آملی
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: در جدیدترین شماره از دوفصلنامه علمی پژوهشی حکمت اسراء مقاله ای با عنوان « تحلیل و مقایسه رابطه عقل و نقل از دیدگاه ابن‌تیمیه و آیت‌الله جوادی آملی» به چاپ رسیده است.
شماره سی ام «دوفصلنامه علمی پژوهشی حکمت اسرا» آماده چاپ شد
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: به همت مدیریت نشریات پژوهشگاه علوم وحیانی معارج، شماره سی ام «دوفصلنامه علمی پژوهشی حکمت اسرا» آماده چاپ شد.
حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مرتضی ‌جوادی آملی:
بزرگی و عظمت ملاصدرا به بزرگی اندیشه اوست/صدرالمتألهین هیچ محدوده ای برای علم قائل نشد
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: به مناسبت اول خرداد ماه روز بزرگداشت ملاصدرا مراسم بزرگداشتی از سوی مجمع عالی حکمت شعبه شیراز در این شهر برگزار شد. حجت الاسلام و المسلین دکتر مرتضی جوادی آملی در این همایش در سخنانی به تبیین ابعاد مختلف شخصیت علمی...
گزارش تصویری؛ آئین بزرگداشت ملاصدرا در شیراز برگزار شد
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: همزمان با اول خرداد، روز بزرگداشت ملاصدرا، آئین بزرگداشت بنیانگذار حکمت متعالیه، حکیم صدر المتالهین، فیلسوف شهیر قرن دهم هجری قمری، با حضور گسترده اصحاب اندیشه و فلسفه‌دانان، متولیان فرهنگی و هنرمندان، در زادگاهش شهر شیراز ...
به همت پژوهشگاه معارج؛
نشست علمی «ادراک ناپذیری ذات الهی با تاکید بر دیدگاه آیت الله العظمی جوادی آملی» برگزار شد
نشست علمی «ادراک ناپذیری ذات الهی با تاکید بر دیدگاه آیت الله العظمی جوادی آملی» به همت پژوهشگاه معارج، با حضور جمعی از محققین و پژوهشگران، در سالن جلسات بنیاد بین المللی علوم وحیانی اسراء بر گزار شد.
به همت پژوهشگاه علوم وحیانی معارج؛
نشست علمی «بررسی راهکارهای انتقال آموزه های اسلام به غرب» برگزار شد
نشست علمی «بررسی راهکارهای انتقال آموزه های اسلام به غرب» با حضور حجت الاسلام و المسلمین دکتر رضوی راد رئیس انستیتو علوم انسانی و اسلامی هامبورگ و جمعی از پژوهشگران پژوهشگاه علوم وحیانی معارج در سالن کنفرانس بنیاد بین المللی علوم وحیانی اسراء برگزار...
در پی عقد تفاهم نامه همکاری های علمی پژوهشی، صورت گرفت:
ارتباط اینترنتی کتابخانه آستان قدس رضوی و بنیاد بین المللی اسراء
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: در پی امضای تفاهم نامه همکاری های مشترک علمی و پژوهشی بين «بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی» و «بنياد بین المللی علوم وحیانی اسراء»، ارتباط اینترنتی کتابخانه پژوهشگاه معارج وابسته به بنیاد اسراء و کتابخانه آستان قدس...
تجلیل از حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی به مناسبت روز معلم
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: جمعی از شاگردان حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی به مناسبت روز معلم، پیش از شروع درس خارج فقه معظم له در مسجد اعظم قم، از مقام علمی استاد خود تجلیل به عمل آوردند.
به زودی منتشر می شود؛
مجموعه ارزشمند «سلونی قبل ان تفقدونی؛ تحریر نهج البلاغه» آیت الله العظمی جوادی آملی
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: جلد نخست از مجموعه ارزشمند و گرانسنگ «سَلُونِی قَبْلَ أَن ْتَفْقِدُونِی؛ شرح و تحریر نهج البلاغه» حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی (دام عزه) آماده چاپ و به زودی منتشر خواهد شد.
مقاله پژوهشی؛
«فلسفۀ اخلاقِ آیت الله العظمی جوادی آملی»
پایگاه اطلاع رسانی اسراء: جدیدترین شماره از دوفصلنلمه علمی پژوهشی اخلاق وحیانی به همت مدیریت نشریات پژوهشگاه علوم وحیانی معارج آماده انتشار شد. در این شماره از این فصلنامه علمی پژوهشی مقاله ای با عنوان «فلسفۀ اخلاق استاد جوادی آملی» به قلم دکتر محسن...
ـــ ـــ



کتاب ياد شده اثر نوشتاري علامه آيت الله استاد جوادي آملي است که تبيين، تفسير و توصيف ابعاد مختلف شخصيت علي(ع) با رويکردي عرفاني و قلمي برهاني به رشتة نوشته درآمد تا عرفان ناب و عارف حقيقي را در آينه وجود امام عارفان و قبله شاهدان و اسوة سالکان متجلي ساخته و معيار جامعي از حيث مفهومي و معرفت شناختي و مصداقي و پديدار شناختي فراروي جويندگان صادق عرفان و سلوک عرفاني و تشنه گان وادي معرفت و معنويت قرار دهد که از محکمِ محکمات است تا همه متشابهات ساحت عرفان در پرتو و پناه آن تأويل و تفسير گردد...

         کتاب ياد شده اثر نوشتاري علامه آيت الله استاد جوادي آملي است که تبيين، تفسير و توصيف ابعاد مختلف شخصيت علي(ع) با رويکردي عرفاني و قلمي برهاني به رشتة نوشته درآمد تا عرفان ناب و عارف حقيقي را در آينه وجود امام عارفان و قبله شاهدان و اسوة سالکان متجلي ساخته و معيار جامعي از حيث مفهومي و معرفت شناختي و مصداقي و پديدار شناختي فراروي جويندگان صادق عرفان و سلوک عرفاني و تشنه گان وادي معرفت و معنويت قرار دهد که از محکمِ محکمات است تا همه متشابهات ساحت عرفان در پرتو و پناه آن تأويل و تفسير گردد.

        کتاب مذکور از خامة تواناي حکيم متأله، فقيه برجسته، مفسر قرآن کم بديل، عالم آگاه به زمان و خبير و عارفي سترگ تراوش کرد که همه الفاظ و سطور کتاب حافل و حامل معارف عميق و آموزه هاي دقيق و بينش زا و بصيرت آفرين است چه اينکه عرفان ناب را از راه شخصيتي که آيت کبراي خداست به تصوير کشيده و کتاب را در فصل هاي شش گانه به شرح ذيل تدوين نموده اند.

        فصل يکم: حيات و علم، تبيين حيات و پيوند آن با انديشه و انگيزه آدمي، تقسيم علم به حصولي و حضوري و راهيابي خطا در علم حصولي، ميزان سنجش معلومهاي حسي و ارزيابي مراتب معرفت مباحث اين فصل را تشکيل داده اند.

        فصل دوم: تفاوت عرفان با کلام و حکمت؛ امتياز عرفان از علوم ديگر از نظر روش، جايگاه حيات عارفانه و سنجش آن با حيات حکيمانه، نقش ابزاري برهان براي عرفان و محدوديت عقل در ارزيابي معارف در اين فصل بررسي شده است.

        فصل سوم: جهان بيني عارفانة امام علي(ع): در اين فصل با استفاده از آيات قرآن و استمداد از سنت معصومان(ع) اثبات شده که جهان بيني امام علي(ع) عارفانه، يعني شهودي و حضوري بود نه حکيمانه و متکلمانه، يعني حصولي.

        فصل چهارم: سِرّه و سنت عارفانة امام علي(ع): بر پايه شهودي بودن جهان بيني امام علي(ع) در اين فصل اثبات شده که سيرت و سنت آن امام(ع) در شؤون گوناگون، مانند دعوي، عبادت، دعا، دعوت و تولي و تبري شاهدانه بود.

        فصل پنجم: حيات عارفانه امام علي(ع) از منظر اهل البيت(ع): بهترين مُعِّرفان حيات شاهدانه علوي، اهل بيت عصمت و طهارت(ع) هستند. از اين رو با استعانت از سخنان آن بزرگواران حيات عارفانه علي(ع) اثبات و بررسي شده است.

        فصل ششم: حيات عارفانه امام علي(ع) از منظر رجال علمي؛ برخي سخنان مُعِّرفان بشري در باره علي(ع) چونان کليني، صدرا المتألهين، ابو علي سينا، جاحظ بصري، احمدبن حنبل، خليل بن احمد و ابن ابي الحديد در اين فصل بررسي شده است.

        علامه جوادي آملي که از بزرگان علماي حوزه علميه و اسلام شناسان کم نظير هستند خود مدرس برجسته حکمت، عرفان، تفسير و فقه هستند و سالها کتب قويم و صحف رسين در حوزة «عرفان نظري» را تدريس و شرح و تفسير نموده اند که توجه و مطالعه آثار نوشتاري و گفتاري استاد براي اصحاب معرفت عرفاني و سلوک معنوي مغتنم است و اگر نيم نگاهي به کتاب «شمس الوحي تبريزي» در بحث پيرامون عرفان علامه طباطبايي (رض) هم از جنبه علمي و هم زاويه عملي داشته باشيم خواهيم يافت که چگونه استاد علامه درصدد تبيين عرفان صائب وصادق از چهره انسان صالح و شاگرد مکتب علوي بر آمده و آيات و روايات را منبع اصلي تبيين و تصوير سازي عرفان ناب اسلامي قرار داده اند و راه هاي گريز از عرفان هاي کاذب و دروغين و معرفت هاي عرفان نما، التقاطي و تجدد گرايانه و عرفانهاي صوفيانه و درويشي را نشان داده اند و حتي در برخي از پيام هاي خويش به کنگره ها و همايش هاي عرفاني، هوشمندانه نسل جوان تشنه معارف شهودي را رهبري و راهنمايي کرده اند.1 که به برخي از قسمت ها اشاره مي کنيم: «راه عرفان واقعي از تمام مقاطع راه معرفت شناسي جداست و تحت هدايت و حمايت معرفت وحياني است که سلطان علوم و ملکه معارف ممکن است...»2

        «... بنابراين عرفان را که يک گرايش عملي منتهي به بينش شهودي است بايد تحت «ولايت وحي» توجيه نمود و بر آن اعتماد کرد و به آن استناد نموده و به سوي آن گرويد...»3

        «تفاوت مهم اخلاق و عرفان عملي آن است که محور اخلاق، تحصيل فضيلت انساني مانند عدل، صدق، امانت، ايثار و احسان است و مدار عرفان عملي تحصيل شهود اسماي حسناي الهي و مظاهر آن از قبيل بهشت و دوزخ و فرشتگاني که بر مستقيمان در توحيد فرود مي آيند...»4

        «حضرت فاطمه (س) با سيره رائج و سنت معصومانه دارج خود اسوه همگان بوده وهست، ليکن در رفتارهاي خاص خويش قدوه صنف مخصوص است، مثلاً در سير دروني و ذکر، اسوه عارفان شاهد و در انديشه و فکر ذهني، قدوه حکيمان و متکلمان و فقيهان و صاحبان فنون ديگر است.»5

        علامه با معرفي مرحوم ميرزا علي آقا قاضي به عنوان: «چهره شاخص سير و سلوک صالحانه عصر اخير...»6 نوشته اند:

        «عرفان دراسلام خاص، يعني اصول و فروع ديني که توسط حضرت ختمي مرتبت صلي الله عليه و آله نازل شد مطابق شريعت غرّاي نبوي است که به صورت قرآن حکيم و عترت طاهرين صلي الله عليه و آله تجلي دارد و عقل استدلالي که منزه از قياس و خيال و گمان و وهم است، چراغ صراط دين است تا با آن سراج اين صراط ديده و پيمودن شود، چه اينکه شهود ناب که محصول تزکيه نفس برابر شريعت است و نتيجه آن مطابق با احکام مأثور و سنت معصومان(ع) است، در حد خود براي شاهد امين معتبر است...» درباره عرفان صحيح که محصول تهذيب روح از راه حجت شرعي است مي توان گفت که هرگز دستورهاي شريعت مباين مشهودات حتمي که منزه از اضغاث احلام و مبراي از هواجس نفساني و مصون از القاهاي شيطاني است، نخواهد بود و اف بر عرفان نمايي که مکشوف هاي آن مخالف رهنمودهاي قرآن و عترت باشد.»7

        «... هماهنگي شعور و شور، عرفان و برهان در فِناي قرآن، سهم تعيين کننده ايي در تعديل جناح علم و عمل، و در تسريع پرواز مرغِ باغ ملکوت از سکوي ناسوت تا اوج عروج جبروت خواهد داشت.»8

        «روشمند بودن عرفان از حديث معروف «من اخلص لله اربعين يوماً فجرالله ينابيع الحکمة من قلبه الي لسانه»9 که در جوامع روايي فريقين آمده است، مي توان استنباط کرد، زيرا حکمت که خير کثير است در مدرسة اخلاص فراهم مي گردد و کوثر معرفت از چشمه زلال خلوص مي جوشد...»10

        «براي صيانت آسمان عارفان از عروج کاذبانه کسي که «نهاد دام و سرحقه باز کرده» همواره عارفان واصلي چون سيد حيدر آملي (قدس سره) به عنوان حَرَس الهي پاسداري مي نمايد، تا هرگز سيئات مدعيان دروغين، به حسنات سالکان واصل نياميزد و آنان که «هزار نکته باريک تر از مو» را شکافتند و يافتند و ساختند و پرداختند، به جرم داعيه داران قلندري که تنها گواه عرفان آنان گيسوي درازشان است، مورد بي مهري قرار نگيرند و تشنه کامان زلال را از زاد راه اين پرهيزکاران پرمحتوا و بي ادعا محروم نکنند...»11

        علامه جوادي آملي اگرچه فرق فاحشي بين سلوک اخلاقي و سلوک عرفاني مي بيند لکن سلوک اخلاقي در اخلاق عملي را مقدمه واجب سلوک عرفاني يا عرفان عملي دانسته و طَفْره را در اين طي مقامات اخلاقي و رسيدن به ساحت عرفان و سپس سلوک عرفاني طبق برهان عقلي و تجريدي محال مي داند به همين دليل «فن اخلاق» را براي پرورش مجاهد نستوه «جهاد اوسط» و فن عرفان را برابر پرورش سلحشور مقاوم «جهاد اکبر» معرفي مي کند.12 به همين وزان مباحث فلسفه اخلاقي، علم اخلاقي و اخلاق را بصورت نظام مند مطرح کردند.13 و سپس اخلاق را از ديدگاه فارابي و ابن سينا مورد بررسي قرار دادند.14 تا مقدمة بحث از «مقامات عارفان» و تفسير دقيق و عميق آن در نگاه ابن سينا فراهم سازي شده و سير و سلوک عارفان را در مراحل مختلف ابتدا، اوسط،انتها بررسي کند و همه آنها را در پرتو و مسير شريعت تحليل نمايد و بفرمايد: «اگر تهذيب و تزکيه، بر خلاف مسير شرع باشد، چنين رياضتي باطل است، يعني سير و سلوک جز با انجام واجبات و مستحبات از يک سو و ترک محرمات و مکروهات از سوي ديگر، قابل قبول نيست و بازدهي هم ندارد.»15 و آنگاه به گزارش شيرين و دلنشين بر پايه حکمت و عرفان و معارف وحياني از «رسالة الطير» ابن سينا ارائه نمايد. تا نوبت به طرح تحول علم اخلاق در انديشه هاي صدرالمتألهين برسد و بحث حرکت جوهري و ملکات وجودي انسان بر محور آراء ايشان نيز تبيين اجمالي گردد.16

        آري علامه با اهتمام به بحث هاي فلسفي اخلاق و اخلاق فلسفي، اخلاق نقلي و عرفاني را نيز در بحث هاي موانع نظري و عملي سير و سلوک با تکيه بر آيات و احاديث بسيار جالب، جاذب و ژرف و کاربردي مطرح فرمودند17، تا بتواند مقامات عارفان و مراحل و سير و سلوک آنان را اين بار بر محور اوصاف الاشراف خواجه نصيرالدين طوسي بسيار متين، معقول و با ادبيات نوآمد بررسي نمايد.18

        به هرحال عرفاني که علامه جوادي آملي معرفي مي نمايد داراي ويژگي هاي ذيل مي باشد:

        1. عرفان قرآن مدار و وحي محور است.19

        2. عرفان مبتني بر معرفت نفس، مراقبت نفس و محاسبت نفس است.20

        3. تزکيه نفس، تذکيه عقل و تضحيه نفس.21

        4. شهود فقر ذاتي22

        5. حجاب زدايي که مهمترين آن «حجاب خود» است.23

        6. عبوديت گرايي که روح حاکم بر عرفان عملي است.24

        7. توحيد محوري.25

        8. شريعت محوري26

        و اينک فرازهايي از کتاب «حيات عارفانه امام علي(ع):

        * «عرفان نظري که در آن عصاره مشهودهاي عارف به زبان برهان ارائه مي گردد، در قله هرم علوم استدلالي قرار دارد و فن عرفان عملي ورود در ميدان نبرد اکبر، يعني جبهه گرم و نَفَس گير مبارزه بين عقل و قلب، بين حکمت و عرفان، بين معقول و مشهود و بين فهميدن و ديدن است.»27

        * «علي بن ابيطالب(ع) که خود عمود دين است، نماز را که مصداق ديگري از عمود دين است، شهود الهي و زيارت معبود مي داند. کسي که به زيارت جميل محض نايل مي شود هرگز خود را نمي بيند، چه رسد به شهود خود. قهراً موجودات ديگر در منظر او در محاقند».

        چنين عارف شاهدي نه سوداگرانه خدا را مي پرستد، و نه بردگاني او را عبادت مي کند، بلکه آزادانه وي را مي پرستد به طوري که نه تنها از هر چه رنگ «تعلق، دارد آزاد است، بلکه از هر چه صبغه «تعين» دارد حرّ است.»28

        «براي سالک ساعي شرايط فراواني است که برخي از آنها اوصاف پنج گانه معروف است؛ صمت، جوع، سهر، خلوت و داوم ذکر:

        صمت و جوع و سهر و عزلت و ذکري به دوام

        ناتمام مان جهان را کند اين پنج تمام29

        * کسي که آيت و وسمه صديقين را دارد به حيات عارفانه زنده است، چنين شخصي توان احياي مآثر و آثار خدا و پيامبر او را دارد و از آسيب هر گونه عيب و نقص اخلاقي منزه است. از اين رو قلب او هم اکنون در بهشت به سر مي برد و بهشتي است و اعضاء و جوارح او به انجام وظائف فردي و اجتماعي خود مشغول است...»30

        * «چون عرفان ناب، سلطان کمال هاي علمي و عملي ديگر است، لذا با سنت و سيرت جامع آن حضرت(ع) تغذيه علمي و عملي همه علاقمندان به معارف الهي تأمين خواهد شد، زيرا هر کمال برتر همه مزاياي مادون خود را دارد، ولي مزيت کمال برتر از خود را ندارد. حيات متکلمانه يا حکيمانه گرچه توان تأمين نيازهاي علمي و عملي عابدان، زاهدان،... را دارد، ليکن قدرت رفع نياز عارفان را ندارد، ولي حيات عارفانه توان تأمين همه نيازهاي مزبور را داراست. از اين رو علي بن ابي طالب(ع) در اين باره به عنوان اصل جامع چنين فرمود: «انّي لمن قومٍ لاتأخذوهم في الله لومَة لائم سيماهم سيما الصديقين و کلامهم کلام الابرار، عمار الليل و منار النهار، مستمسکون بحبل القرآن، يحيون سنن الله و سنن رسوله، لايستکبرون و لايعلون، ولايغلّون، و لايفسدون، قلوبهم في الجنان و اجسادهم في العمل31»32

        آري علامه جوادي آملي در هر فرصتي در ابحاث تفسيري، حکمي، عرفاني، کلامي ـ فقهي، حديثي و حتي مباحث فرهنگي، سياسي ـ اجتماعي همه هَمِّ خويش را تبيين، تعليل و تحليل معارف قرآن و اهل بيت(ع) نهاده و عرفان ناب اسلامي که از معارف بلند مرتبه و عمق مدار است را چنانکه بايسته و شايسته بود طرح و تحليل و به پرسشها و شبهات بصورت مستقيم و غيرمستقيم پاسخ داده و به دلالت هاي بالمطابقه، بالتضمن و بالالتزام مباني معرفت شناختي و معيار شناختي عرفان قرآني ـ اهل بيتي33 و معارف عرفاني ـ جهادي، حماسي که عقلانيت گرانه و عدالت گسترانه بود را در ثوب و صحابت قيام کربلايي و نهضت عاشورايي34 و مباحث سير و سلوک و هدايت گرانه را در بحث هاي عمومي35 نشان داده اند و امام خميني (رض) را به عنوان حکيم عارف و فقيه سالک الي الله و واصل که جامع غيب و شهود و اسوه سالکان و عارفان از شاگردان مکتب قرآن و عترت(ع) است معرفي و سيره عرفاني او را تبيين و توصيه کردند.36     

        1 . سروش هدايت، ج 1، ص 155 ـ 168، 252 ـ 272،‌ج 2، ص 89 ـ 100، 133 ـ 153، 291 ـ 308، ج 3، ص 32 ـ 50، 75 ـ 90 و...

        2 . سروش هدايت، ج 2، ص 90.

        3 . همان، ص 93.

        4 . همان، ص 96.

        5 . همان، ص 157.

        6 . همان، ص 291.

        7 . همان، ص 301 ـ 302.

        8 . همان، ج 3، ص 254.

        9 . بحار، ج 67، ص 24.

        10 . سرچشمه انديشه،‌ ج 5، ص 24، چ اول، 1383 ش،‌اسراء، قم.

        11 . همان، ص 70.

        12 . حيات عارفانه امام علي(ع)، ص 26، چ دوم، 1381 ش، اسراء، قم.

        13 . ر.ک: تفسر موضوعي قرآن مجيد، ج 10، ص 21 ـ 279، چ سوم، 1379 ش، اسراء، قم.

        14 . همان، ص 273 ـ 279.

        15 . همان، ص 295.

        16 . همان، ص 323 ـ 327.

        17 . همان، ج 11، ص 21 ـ 219، چ سوم، 1379 ش، اسراء، قم.

        18 .همان، ص 223 ـ 412.

        19 . همان، ج 3، ص 129، چ اول، 1381 ش، اسراء، قم. ج 17، ص 111، چ اول، 1387 ش اسراء، قم، دين‌شناسي ص 82، چ اول، حق و تکليف، ص 131، چ اول، 1384، سروش هدايت، ج 3، ص 254. ج 2، ص 301 ـ 302.

        20 . تفسير موضوعي قرآن مجيد، ج 15، ص 15، 39، 42، چ اول، 1372ش، اسراء، قم. علي‌بن موسي‌الرضا، والقرآن الحکيم، ج 1، ص 196. تفسير موضوعي ج 2 ص 13 و ص 198 ـ 190، 161 ـ 168، ج 4، ص 281، تسنيم، ج 5، ص 472 ـ 482.

        21 . همان، ج 11، ص 68 ـ 71،‌ 190 ـ 209، 290 ـ 294،‌ج 10، ص 201 ـ 209، شمس‌الوحي تبريزي، ص 283 ـ 287 و....

        22 . همان، ج 10، ص 287 و...

        23 . همان، ج 10،‌ص 202 و 207 ـ 209 و ص 260،‌ ج 11، ص 55 ـ 56،‌ 287 ـ 411.

        24 . ادب فناي مقربان، ج 2، ص 394،‌ 413.

        25 . تفسير موضوعي قرآن مجيد، ج 17ع ص 470،‌ تسنيم،‌ج 1ع ص 487 ـ 488، تفسير موضوعي‌،‌ ج 11، ص 223.

        26 . تفسير موضوعي، ج 10، ص 295،‌دين‌شناسي، صص 66 ـ 74،‌ چ اول، 1381ش، اسراء، قم.

        27 . حيات عارفانه امام علي(ع)، ص 59.

        28 . همان، ص 63.

        29 . همان، ص 72.

        30 . همان، ص 75.

        31 . نهج‌البلاغه، ح 192.

        32 . حيات عارفانه امام علي(ع)، ص 74.

        33 . ر.ک: تفسير موضوعي قرآن مجيد، ج 13، ص 112 ـ 115، 117 ـ 127، چ دوم، 1379ش، اسراء،‌ قم.

        34 . ر.ک: حماسه و عرفان، چ اول، 1377 ش. ـــــــــــــــــ.

        35 . ر.ک: نسيم انديشه، ج 1، ص 109 ـ 177، چ اول، 1385، ش، ــــــــــــــــــ.

        36 . ر.ک: بنيان مرصوص، ص 37 ـ 173، چ دوم، 1378ش، اسراء، قم.